جهان معاصر زیربار فردگرایی افراطی، گسستهای اجتماعی و خستگیهای روحی انسان امروز، بیش از هر زمان دیگری تشنه الگویی نو برای زیست جمعی و همدلی صادقانه است. در این میان، رستاخیز عظیم اربعین حسینی با شکوه خیرهکننده خود، تمام معادلات علوم اجتماعی معاصر را برهم زده است؛ حرکتی سراسر عشق و معرفت که میلیونها دلِ شیفته را فراتر از قومیت، رنگ و طبقه اجتماعی، گرد خورشید پرفروغ حضرت اباعبدالله الحسین(ع) جمع میکند. اما راز این همبستگی بینظیر و خودجوش در دنیای پر از تعارض امروز چیست؟ چگونه میتوانیم ظرفیتهای پنهان فرهنگی و اجتماعی این راهپیمایی بینظیر را بشناسیم تا این حضور میلیونی، از یک مناسک سالانه به الگویی پایدار برای زیست مؤمنانه و تمدنسازی اسلامی تبدیل شود؟
در آستانه اربعین حسینی و در روزهایی که عالم، معطر به نام جانبخش سیدالشهدا(ع) است، برای واکاوی ابعاد عمیق اجتماعی، هویتساز و معنوی این حماسه عاشورایی، پای صحبتهای حجتالاسلام والمسلمین محسن اکبری شاهرودی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم نشستهایم. آنچه در ادامه میخوانید تحلیل وی از ظرفیتهای اجتماعی این پدیده عظیم انسانی است.
رستاخیز داوطلبانه مردمی و تجلی پیوندهای فراملی
حجتالاسلام اکبری شاهرودی با اشاره به ابعاد بینظیر و چندلایه حماسه اربعین حسینی میگوید: راهپیمایی اربعین در سالهای اخیر از یک مناسک مذهبی صرف در جامعه شیعی فراتر رفته و به پدیدهای عظیم با ابعاد گسترده فرهنگی، تمدنی و انسانی بدل شده است. این حرکت شکوهمند که میلیونها انسان شیفته را در قالب یک حرکت جمعی و خودجوش به سوی کربلا روانه میکند، نمونهای کمنظیر از شکلگیری اجتماع انسانی در مقیاس جهان معاصر است. پیامبر اکرم(ص) در کلامی ماندگار میفرمایند: «إِنَّ لِقَتْلِ الْحُسَیْنِ حَرَارَةً فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لَا تَبْرُدُ أَبَداً»(جامع احادیث الشیعه، ج ۱۲، ص ۵۵۶)؛ همین حرارت و شوق درونی، جانمایه اصلی انگیزهای است که این جمعیت عظیم را به حرکت درمیآورد. از منظر جامعهشناختی و علوم انسانی، اربعین حسینی را میتوان عرصهای عالی برای مطالعه همبستگی فراملی، هویتسازی، اقتصاد غیررسمی، نظم خودجوش اجتماعی، معنویت جمعی و بازتولید گفتمان مقاومت دانست. این اجتماع انسانی فراتر از چارچوبهای سخت ساختاری، نمادی از گرایش فطری بشر به حقیقت و عدالت در جهان پرشتاب امروز به شمار میرود. وی در تبیین ساختار خودجوش و مردمی این حرکت عظیم اضافه میکند: اربعین را بدون شک میتوان بزرگترین تجمع داوطلبانه و غیرحکومتی در جهان دانست؛ تجمعی که بدون وجود سازماندهی متمرکز اداری و صرفاً بر پایه اراده آزاد و ایمان عمیق مردم شکل میگیرد. این ویژگی منحصربهفرد، اربعین را به الگویی عالی از خودسازماندهی اجتماعی تبدیل کرده است. حضور میلیونی انسانها از قومیتها، گروههای سنی، طبقات اقتصادی و فرهنگهای متفاوت، ظرفیت بینظیر این مناسک را برای ایجاد همبستگی فراملی به تصویر میکشد. در این صحنه بینظیر، روابط انسانی بر مبنای همکاری، حسن ظن و اعتماد متقابل پایهریزی میشود و زائران در تجربه یک زیست جمعیِ مشترک، حس تعلق عمیقی به جامعهای بزرگتر را درک میکنند. این احساس تعلق و همدلی صادقانه، یکی از ارجمندترین پیامدهای اجتماعی حماسه اربعین است که مرزهای اعتباری و گسستهای ناشی از دنیای مدرن را به دست فراموشی میسپارد.
تبلور هویت مشترک عاشورایی و الگوی نوپدید اقتصاد خدمت
این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در تحلیل فرایند هویتسازی جمعی در جریان این زیارت میلیونی یادآور میشود: هویت جمعی در اربعین از طریق نمادها، روایتهای متقن تاریخی، شعارها و تجربههای معنوی مشترک بازتولید میشود. زائران در طول این مسیر نورانی بهطور پیوسته با عناصر هویتی برخاسته از نهضت عاشورا مواجه هستند؛ اصولی که آزادیخواهی، مقاومت در برابر ظلم، عدالتطلبی و کرامت انسانی را فریاد میزنند. قرآن کریم میفرماید: «مَنْ کَانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعًا» (سوره فاطر، آیه ۱۰) و زائر اربعین در عمل با تکیه بر ندای تاریخی «هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلَّة» این عزت مؤمنانه را در رفتار جمعی خویش بازتاب میدهد. این هویت استوار، بر محور ارزشهای اخلاقی و معنوی شکل گرفته و همین امر سبب میشود اربعین به بستری بیبدیل برای همدلی و همسرنوشتی تبدیل شود. اثرگذاری این هویت مشترک تنها منحصر به تجربه فردی زائر نیست، بلکه در سطح کلان اجتماعی نیز موجب تقویت انسجام و پیوندهای پایدار میان جوامع اسلامی میشود.
حجتالاسلام اکبری شاهرودی با تشریح ویژگیهای بینظیر روابط مالی و مناسبات خدمترسانی در این مسیر تصریح میکند: یکی از برجستهترین جلوههای اربعین، ظهور پدیدهای به نام «اقتصاد خدمت» است؛ قالبی نوین از روابط اقتصادی که در آن، منطق سودجویی و مبادلات پولی جای خود را به فرهنگ ایثار، نذر، وقف و میهماننوازی بیدریغ میدهد. موکبها که تماماً با منابع و کمکهای مردمی اداره میشوند، طیف وسیعی از خدمات از اطعام و اسکان گرفته تا امور درمانی و حملونقل را بدون هیچگونه چشمداشت مالی ارائه میدهند. این اقتصاد غیررسمی، پیامدهای اجتماعی درخشانی همچون افزایش اعتماد عمومی، تعمیق امنیت روانی، تعامل طبقات مختلف و کاهش فاصلههای اجتماعی را به همراه دارد. از سوی دیگر، نظم اجتماعی در اربعین نیز مبتنی بر اخلاق و مسئولیتپذیری درونی سامان مییابد؛ بهطوری که با وجود انبوه جمعیت، میزان تعارضات به صفر نزدیک میشود که نشاندهنده توانایی ارزشهای دینی در برپایی یک نظم اجتماعی پایدار است.
تجلی معنویت اجتماعی و طنین گفتمان جهانی مقاومت
این استاد حوزه علمیه با تأکید بر بعد معنوی و برونگرای این همایش بزرگ عنوان میکند: معنویت در حماسه اربعین برخلاف الگوهای فردگرایانه، ماهیتی جمعی و بیرونی دارد. زائران در کنار یکدیگر به دعا و مناجات میپردازند، در سوگ اهلبیت(ع) اشک میریزند، سختیهای مسیر را همپای یکدیگر تحمل میکنند و در این سلوک جمعی، نوعی معنویت اجتماعی را به منصهظهور میرسانند. پیامبر اکرم(ص) در کلامی رسا میفرمایند: «یَدُ اللهِ عَلَی الجَماعَةِ»(عوالی اللئالی، ج ۴، ص ۹۹) و امیرالمؤمنین(ع) نیز در خطبه ۱۲۷ نهجالبلاغه بر همین حقیقت تأکید میورزند که دست عنایت خدا همواره با حرکتهای جمعی و یکپارچه است. اربعین تجلیگاه واقعی این همراهی و دست غیبی الهی در حرکتهای جمعی است. این تجربه مشترک معنوی پیامدهای ارزشمندی همچون افزایش امید اجتماعی، زدودن احساس تنهایی و انزوا در انسان معاصر، تقویت حس همسرنوشتی و ایجاد انگیزه عمیق برای اصلاح فردی و ساختاری در جامعه دارد. از این رو، اربعین حسینی را باید مدرسهای بزرگ و پویا دانست که زیست اخلاقی در آن نه در قالب نظریه، بلکه در عمل تمرین میشود.
این کارشناس برجسته دینی در ادامه بررسی پیامهای تمدنساز این حرکت شکوهمند بیان میکند: اربعین حسینی حامل پیام اجتماعی و تمدنی بسیار مهمی برای جهان معاصر است که همانا ایستادگی در برابر ظلم و پاسداشت کرامت انسانی است. این پیام روشن از طریق بازخوانی روایت حماسی عاشورا و الگوگیری از شخصیت استوار امام حسین(ع) منتقل میشود. در جهان امروزی که تبعیض، نابرابری و بیدادگری بیداد میکند، راهپیمایی اربعین به عنوان یک یادآوری عظیم جمعی عمل کرده و طنین میاندازد که انسان میتواند در برابر سلطهگری و استکبار بایستد. این گفتمان عزتآفرین، الهامبخش ملتهای آزاده جهان بوده و در تحکیم هویت مقاومت بینالمللی نقشآفرینی مستقیمی دارد.
الگویی نوین برای زیست جمعی و افقهای روشن تمدنسازی
این محقق و پژوهشگر حوزوی در تبیین ابعاد کلان و آیندهنگرانه این پدیده اجتماعی تأکید میکند: اربعین جریانی چندلایه و ژرف است که گستره آثار اجتماعی آن از لایههای فردی تا سطوح عالی تمدنی پهنهور شده است. این مناسک شکوهمند، الگویی عینی از شکلگیری جامعه انسانی بر مدار ارزشهای متعالی اخلاقی ارائه میدهد و اثبات میکند جوامع بشری میتوانند حتی بدون اتکا به ساختارهای پیچیده و دیوانسالارانه رسمی، تنها بر پایه اعتماد متقابل، ایثار، تعاون و معنویت اصیل سامان یابند. تحلیل ابعاد گوناگون این پدیده از هویت مشترک تا اقتصاد خدمت و از معنویت جمعی تا گفتمان مقاومت، گواهی روشن بر ظرفیتهای نامحدود اربعین برای بازسازی انسجام اجتماعی در جوامع اسلامی است. حجتالاسلام اکبری شاهرودی در پایان خاطرنشان میکند: حماسه اربعین تنها یک رویداد متحرک و گذرای چندروزه در یک برهه از سال نیست، بلکه سرمایهای معنوی و الگویی بیبدیل برای زیست مؤمنانه و همزیستی سالم انسانی در تمام طول سال است. با استخراج مؤلفههای جامعهشناختی این حرکت و بومیسازی فرهنگ موکبداری، ایثار و خادمی حسینی در بستر مدیریت شهری و مناسبات روزمره، میتوان گامهای بلندی به سوی حل بحرانهای اجتماعی امروز برداشت. اربعین حسینی مظهر تجلی ولایت و محبت سیدالشهدا(ع) در ساختار جامعه است؛ الگویی که در صورت تبیین دقیق علمی و رسانهای، میتواند طلیعهدار شکلگیری تمدن نوین اسلامی و بشارتدهنده جامعه موعود مهدوی باشد.
نظر شما